Văn học, nghệ thuật bước vào kỷ nguyên mới

Phóng viên Văn nghệ Công an có cuộc trao đổi với PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ - Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương kiêm Trưởng Ban Lý luận phê bình văn học, nghệ thuật về nội dung này.

- Thưa PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ, ông có những đánh giá như thế nào về những thành tựu của nền văn học, nghệ thuật trong năm qua?

+ Nói về những thành tựu của nền văn học, nghệ thuật trong năm 2025 có nhiều sự kiện nổi bật, chúng ta chào mừng 80 năm thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nay là nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trong đó có một mốc lịch sử rất quan trọng: 50 năm đất nước hòa bình thống nhất từ năm 1975 đến nay. Các sự kiện chính trị, kinh tế, văn hóa tập trung vào những cột mốc như thế. Riêng văn học, nghệ thuật đã diễn ra nhiều cuộc hội thảo, nhiều cuộc tọa đàm ở tầm quốc gia.

Ở từng lĩnh vực, người ta bàn sâu về sau 50 năm thống nhất, đất nước ta có những thay đổi như thế nào? Chúng ta có thể thấy những điểm như thế này: Sau năm 1975, các nhà văn nhà thơ, nhà phê bình lý luận văn học, nghệ thuật bắt đầu có những mong muốn vừa tiếp tục mạch nguồn truyền thống mà chúng ta đã có được trong mấy chục năm qua, đồng thời tìm một hướng đi mới cho văn học, nghệ thuật.

Đó là sự đổi mới của văn học, nghệ thuật như thế nào? Từ một đề tài rất lớn là chiến tranh cách mạng và hình tượng anh bộ đội Cụ Hồ, lực lượng CAND, vậy thì trong thời kỳ mới hiện thực sẽ thay đổi, đòi hỏi nền văn học, nghệ thuật phải có những đổi mới. Mở lối cho văn nghệ đi lên ở giai đoạn đầu, những tranh cãi đó là những năm đầu Đảng ta tiến hành công cuộc Đổi mới trong đó có đổi mới văn hóa, văn nghệ, nhiều ý kiến cho rằng, giã từ hay nhận diện một nền văn học, nghệ thuật mang tính chất minh họa, phải đạo đã lỗi thời, cũ kỹ. Nói như thế, tôi nghĩ cũng chưa đúng vì nền văn nghệ đó đã hoàn thành một sứ mệnh rất vẻ vang, cùng với cả dân tộc đi vào cuộc kháng chiến chống Pháp, rồi kháng chiến chống Mỹ đầy hy sinh gian khổ.

Một nền văn nghệ thôi thúc mọi người “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước/ Mà lòng phơi phới dậy tương lai”, “Trường Sơn Đông nắng Tây mưa/ Ai chưa đến đó như chưa gặp mình”, nền văn nghệ như thế không thể gọi là minh họa hay phải đạo. Thực sự, đó là một nền văn hóa, văn nghệ cách mạng, rất nhiều loại hình là thơ, văn, điện ảnh, âm nhạc, sân khấu, nhiếp ảnh, mỹ thuật, văn nghệ dân gian, múa, kiến trúc... đều ra trận, góp phần đưa tầm vóc, vị thế của dân tộc một cách rõ ràng hơn. Chúng ta giành thắng lợi bằng chính nghĩa, bằng văn hóa.

Nhưng, một điều mà chúng ta phải thấy rằng, hiện thực ngày hôm nay, trong bối cảnh hội nhập, xây dựng và làm giàu cho đất nước xuất hiện những con người mới, vị trí mới, sứ mệnh. Họ là người lính trong thời kỳ phát triển tiên tiến về kỹ thuật, tiên phong, hiện đại, tinh nhuệ. Sự biến chuyển ấy thể hiện trong tư duy nhận thức, trong bút pháp, cách tiếp cận hiện thực và thể hiện hiện thực ấy như thế nào. Tôi cho rằng, vai trò của lý luận văn học nghệ thuật rất quan trọng, bởi đó là cán cân thẩm định, định hướng cho sáng tạo. Nếu lý luận không đổi mới, sự sáng tạo cũng gặp những khó khăn, không thể có những đột phá.

- Vậy có những điểm nghẽn nào cần được tháo gỡ để văn học, nghệ thuật có những đột phá phát triển hơn so với giai đoạn trước?

+ Điểm nghẽn về thể chế từng bước được nhìn nhận và tháo gỡ. Chúng ta đã có những chiến lược phát triển về công nghiệp văn hóa trong đó chú trọng về điện ảnh, âm nhạc. Riêng điện ảnh đã hơn 15 năm nay có sự lột xác ngoạn mục. Chính phủ ban hành những chiến lược mới để nâng tầm những lĩnh vực này lên, nếu làm tốt, nó vừa phục vụ đời sống tinh thần của con người, đồng thời cũng là ngành kinh tế rất quan trọng - công nghiệp văn hóa.

Rõ ràng, nói đến công nghiệp văn hóa chắc chắn phải nói đến vai trò của các loại hình văn học, nghệ thuật, vì đó vừa là ý tưởng, vừa là chất liệu, chắp cánh cho công nghiệp văn hóa. Tôi lấy ví dụ, muốn phát triển du lịch phải lấy ý tưởng từ chất liệu của văn học, nghệ thuật mới có thể có những sản phẩm du lịch đặc sắc.

- Những nghệ sĩ trẻ hôm nay, họ thừa hưởng và phát huy những gì từ các thế hệ đi trước để góp phần thúc đẩy phát triển văn học, nghệ thuật?

+ Một lớp các nghệ sĩ trẻ hôm nay được đào tạo bài bản hơn, điều kiện hoạt động tốt hơn, họ có thế mạnh về ngoại ngữ, tin học, họ có thể học hỏi giao lưu với bạn bè trên thế giới, tiếp nhận những khuynh hướng mới mở ra những tầm nhìn, từ đó họ phát huy những thế mạnh, sở trường.

Nói về mảng văn học, ở phía Nam, nổi lên hiện tượng Nguyễn Ngọc Tư - một nhà văn trẻ có sự tiếp nối và phát huy những nét đặc sắc của văn hóa Nam bộ. Hay gần đây có Phan Hoàng, Tống Phước Bảo - đây là những gương mặt mới của văn học phương Nam.

Ở miền Bắc, các loại hình nghệ thuật rất phát triển, từ văn học đến mỹ thuật, nhiếp ảnh, sân khấu, âm nhạc... những gương mặt nghệ sĩ mới xuất hiện điển hình. Văn học có các gương mặt nổi bật như nhà văn Đỗ Bích Thúy, Phong Điệp, Như Bình, thơ có Lữ Mai, Nguyễn Quang Hưng, Đoàn Văn Mật, điện ảnh có Phan Đăng Di...

Ở các lĩnh vực khác cũng nhiều tác giả tài năng góp mặt. Họ đóng góp cho nền văn học, nghệ thuật tươi mới, sinh động hơn. Họ biết cách hướng đến đối tượng công chúng là những người trẻ, vì thế các sản phẩm nghệ thuật có nhiều đổi mới sáng tạo, hấp dẫn.

- Để nền văn học, nghệ thuật phát triển toàn diện trong giai đoạn mới, chúng ta cần những giải pháp cụ thể như thế nào?

+ Đảng ta xác định nhiệm vụ của văn học, nghệ thuật Việt Nam thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế, đó là phát triển toàn diện và mạnh mẽ, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ. Phấn đấu nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao, có tác dụng to lớn xây dựng con người; vừa có tác dụng định hướng, vừa đáp ứng nhu cầu văn hóa - tinh thần ngày càng cao của nhân dân.

Để văn học, nghệ thuật phát triển trong thời kỳ đổi mới, chúng ta cần nhiều giải pháp đồng bộ, tập trung vào tăng cường lãnh đạo của Đảng, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đổi mới cơ chế hoạt động, xây dựng chính sách đãi ngộ, hỗ trợ văn nghệ sĩ, thúc đẩy nghiên cứu lý luận, phê bình, phát triển công nghiệp văn hóa và thị trường văn hóa.

Thêm nữa, chúng ta cần đẩy mạnh giao lưu quốc tế, giữ vững bản sắc dân tộc và hội nhập quốc tế, tăng cường giáo dục nghệ thuật là một giải pháp trong việc xây dựng con người mới với các đặc tính cơ bản: yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo.

Xây dựng mới các chế độ, chính sách đối với hoạt động văn học, nghệ thuật, như chế độ lương, nhuận bút, bồi dưỡng lao động nghề nghiệp, chế độ hưu đối với trí thức, văn nghệ sĩ. Cơ chế khuyến khích văn nghệ sĩ, nghệ nhân phát huy tài năng, năng lực sáng tác, quảng bá văn học, nghệ thuật với ý thức đầy đủ về trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ công dân của mình.

Chúng ta cần phấn đấu sáng tạo nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao. Coi trọng đề tài truyền thống đồng thời bám sát thực tiễn cuộc sống của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, đặc biệt đề tài chống tham nhũng, chống xuống cấp đạo đức. Thực hiện chính sách đặt hàng các tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị.

Việc phát triển theo hướng tiếp cận của công nghiệp văn hóa sẽ giúp văn học, nghệ thuật có sức sống mới, gần gũi hơn với nhu cầu và nguyện vọng của nhân dân, từ đó giúp người dân có thêm niềm tin, tạo ra bầu không khí tích cực cho sự phát triển đất nước, góp phần khơi dậy khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc từ chính sức mạnh của văn hóa, nghệ thuật.

- Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ!