Lực điền trên cánh đồng văn chương

Năm 1968, khi vào tuổi hai mươi, Vũ Bình Lục cùng 6 anh em ruột trong gia đình lên đường nhập ngũ. Ông thuộc đơn vị đặc công, trực tiếp chiến đấu tại các chiến dịch vùng Nam Trung bộ, sĩ quan tham mưu tác chiến đơn vị 409 anh hùng, được phong Dũng sĩ diệt Mỹ cấp ưu tú, được tặng thưởng Huân chương Chiến công giải phóng.

Nhưng, đến năm 1972 phải ra quân vì trong một trận chiến, ông bị thương nặng, sức khỏe giảm sút, mảnh đạn đến nay vẫn găm trong đầu mà mỗi khi trở trời luôn làm ông nhức nhối. Sau một thời gian dài nằm viện, Vũ Bình Lục về dạy học rồi lều chõng thi vào Khoa Văn, Đại học Sư phạm Hà Nội. Tốt nghiệp, trở lại quê nhà Thái Thụy, Thái Bình lập gia đình và dạy học. Nhưng, vợ chồng một nách 3 con nhỏ, khó khăn kinh tế nên xin chuyển vào Tây Nguyên vừa dạy học, vừa trồng trọt, chăn nuôi.

Vũ Bình Lục đam mê và làm thơ từ khi còn là học sinh trường làng, ngày ở Đắk Lắk đã nhận được nhiều giải thưởng. Nghỉ hưu, ông về sống ở Hà Nội với mong muốn có dịp tiếp xúc cùng những tên tuổi văn chương để gặp gỡ, học hỏi.

Quen nhau lâu nhưng tôi cũng không biết gọi Vũ Bình Lục là “nhà” gì vì ban đầu ông được nhiều người biết đến khi vượt qua hơn 9.000 bài thơ của 3.000 tác giả khắp cả nước để giành giải cao nhất với bài thơ “Đám cưới một linh hồn” trong cuộc thi thơ của Tạp chí Văn nghệ Quân đội, năm 2003-2004. Đeo đuổi nghiệp thơ ca giúp Vũ Bình Lục có được cho mình 9 tập thơ.

Ông có những câu thơ, những bài thơ để lại dấu ấn: “Mấy trăm năm tắm gió gội mưa/ Những huyền tích trộn vào sa thạch/ Đá cũng già đi/ Nắng cũng già đi/ vũ nữ Chàm với nụ cười vẫn trẻ” (Với phù điêu Vũ nữ Chàm). Hay, khi nói về công ơn mẹ mà cũng để nói nỗi vất vả của người nông dân: “Mẹ nghèo cày cấy nuôi con/ Một đời muôn nỗi héo hon một đời/ Quanh năm đánh vật với trời/ vắt ra từ đất những lời dẻo thơm/ giọt mồ hôi lọc thành cơm/ No lòng phải biết nhớ ơn người cày” (Lời mẹ)...

Vậy nhưng, khi được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam lại không phải từ Hội đồng Thơ mà từ Hội đồng Lý luận - Phê bình. Lý do Vũ Bình Lục bên các tập thơ của mình, ông còn đi sâu vào lĩnh vực lý luận, nghiên cứu, giới thiệu, phê bình, thẩm định tác phẩm của nhiều tác giả.

Khi viết về các nhà thơ đương đại, Vũ Bình Lục thường rất tinh tế, như khi viết về Bằng Việt: Kể từ khi: “Ném câu thơ vào gió”, thơ Bằng Việt dần khác, nhiều va đập thế thời và nổi chìm triết lý, tinh hơn về chữ và nghĩa. Nhưng, điều ấy chả biết có đồng nghĩa với sự vơi đi cái trong trẻo và hồn thơ đắm đuối thuở nào”.

Nói về Trần Mạnh Hảo thật không dễ dàng nhưng Vũ Bình Lục vẫn sắc sảo: “Trần Mạnh Hảo là thi sĩ có tài. Anh tâm huyết với lịch sử, với văn chương. Hơn thế, anh còn là một nhà thơ can đảm, có cá tính. Thơ Hảo đúng là thơ thể hiện đậm nét cái chí, cái phong cốt của anh, cho dù đôi khi anh quá hào phóng, phung phí ngôn từ, tự phô ra cái gót chân A Sin của mình”.

Vũ Bình Lục viết nhiều về tác phẩm của những nhà văn, nhà thơ đương đại khác... rồi được in trong bộ: “Giai phẩm và lời bình” (5 tập).

Vũ Bình Lục đã xuất bản 2 tập bút kí, tùy bút ghi lại kỉ niệm những năm tháng chiến tranh. Cùng lúc ông còn tập trung nhiều vào dịch nghĩa, dịch thơ, giải mã văn thơ cổ của các tác giả trung, cận đại nước ta như : Thiền sư Pháp Thuận, Trần Minh Tông, Trần Quang Khải, Phạm Ngũ Lão... hay Vũ Tông Phan, Chu Mạnh Trinh, Đặng Dung, Lê Quý Đôn, Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Trãi, Cao Bá Quát v.v...

Vốn Nho học, Hán học giúp ông chuyên tâm và đã cho ra đời hơn 10 bộ sách được lần lượt giới thiệu trong các bộ: “Giải mã kho báu văn chương” (5 tập), “Hồng hạc cõi trời Nam” (2 tập ), “Hồn Thiền trong thơ Lý - Trần”, “Thơ thế kỉ 15 - Tinh hoa còn lại”, “Danh sĩ Ngô Thì Nhậm” dày 832 trang, “Đại thi hào Nguyễn Trãi”...

Vũ Bình Lục là chủ biên cùng nhiều giáo sư, tiến sĩ có tên tuổi đã và đang biên soạn, lần lượt cho ra mắt bộ “Tổng tập văn chương trung đại” gồm 25 tập. Qua những áng thơ văn cổ giúp ông căn cứ để cắt nghĩa, lý giải giá trị văn chương, giải mã nhiều sự kiện, nhiều nhân vật lịch sử.

Vũ Bình Lục đã nhận được Giải thưởng cao nhất về Phê bình Văn học của Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật Việt Nam với tác phẩm “Thánh thơ Cao Bá Quát”. Giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội với tác phẩm “Giải mã thơ chữ Hán Lê Quý Đôn”.

Viện Nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc và Tạp chí Văn hiến Việt Nam đã tổ chức tọa đàm khoa học về các công trình “Giải mã văn học trung đại” và trao tặng ông Giải thưởng Đào Tấn vì những công trình nghiên cứu có giá trị cao của ông về văn chương trung đại Việt Nam.

Đặc biệt, ở phần bình giải và dịch thơ chữ Hán. Ông đã hoàn tất việc giải mã thơ chữ Hán và thơ Nôm giai đoạn Lý - Trần và tiếp đó là giai đoạn thế kỉ 15 đến nửa đầu thế kỉ 19 của hầu hết các triều đại quân chủ chuyên chế ở Việt Nam.

Năm 2024, Vũ Bình Lục giới thiệu với bạn đọc cuốn nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học dày 1.056 trang khổ lớn lấy tên: “Vừa đi vừa nghĩ” chọn lọc ra 143 tiểu luận, mà đặc biệt trong đó có những ý kiến phản biện khoa học khá táo bạo về nhiều vấn đề trong văn học, văn hóa để làm rõ thêm một số sự kiện, một số nhân vật trong lịch sử Việt Nam.

Đây là một trong những bộ biên khảo, lí luận, phê bình văn học, văn hóa và lịch sử có giá trị thời kì trung đại mà Vũ Bình Lục coi đó là di sản tinh thần vô giá được cha ông để lại.Bộ sách là nguồn tư liệu, cung cấp cho bạn đọc nhiều thông tin mới, nhận thức mới, góc nhìn mới trung thực và tâm huyết.

Với công trình tập hợp những bài nghiên cứu có hệ thống, công phu này, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam đã nhận xét: “Nhà văn Vũ Bình Lục đang nổi bật như một hiện tượng hiếm lạ ở nước ta. Ông được giới chuyên môn và bạn đọc ngưỡng mộ, đánh giá cao. Ông hoàn toàn xứng đáng là chuyên gia hàng đầu về văn học trung đại Việt Nam”...

Vũ Bình Lục đã dành cả cuộc đời kiên trì đeo đuổi sự nghiệp văn chương, kể từ khi còn học ở quê nhà. Nay ông đã vào tuổi tám mươi, nhất là những di chứng thương tích từ trong chiến tranh khiến sức khỏe của ông nay giảm sút nhiều. Trong hoàn cảnh vậy ông có thể tự cho phép mình nghỉ ngơi vui cùng bạn bè, con cháu. Nhưng, như một lực điền suốt đời cày cuốc cật lực với đồng ruộng chữ nghĩa, Vũ Bình Lục vẫn miệt mài không ngưng nghỉ. Từng có lúc ông ngất đi trong khi đang làm việc hay sinh hoạt, nhưng rồi khi tỉnh, ông lại tiếp tục.

Trong cuộc đời ông đã có cho riêng mình hàng vạn trang viết qua hơn 30 bộ sách, đầu sách bao gồm thơ ca, ghi chép, bút kí, tiểu luận, dịch thuật, nghiên cứu, tuyển chọn, phiên âm, dịch nghĩa, dịch thơ, phê bình, giải mã văn chương...

Chỉ riêng với lượng chữ nghĩa như vậy, đọc thôi đã quá mệt, vậy mà để có được nó, Vũ Bình Lục cặm cụi sưu tầm, tra cứu, ghi chép rồi mới cẩn trọng viết ra. Như nhiều người nhận xét, khen ngợi sức lao động, bộ óc thông tuệ, nhãn quan nghệ thuật tinh tế, thành quả lao động của Vũ Bình Lục có thể so sánh như một cơ quan nghiên cứu.

Trên bàn làm việc trong căn hộ chung cư bên Long Biên của Vũ Bình Lục, tôi thấy còn khá nhiều bản thảo dang dở. Vợ mất đã lâu, con cái ở xa, một thân một mình lụi hụi tự nấu nướng, sinh hoạt, lo toan cuộc sống, vậy nhưng ông vẫn lầm lũi làm việc, liên tục có bài trên các báo, trên các tạp chí. Rồi, còn những bản thảo mà ông luôn mong nó sớm ra, đó là tập sưu tầm, chọn lọc, nghiên cứu, giới thiệu 25 thi nhân tuổi Mậu Tý (1948), “Thị Mầu thơ” (Tuyển và bình thơ về Thị Mầu), “Những chiếc lá bay qua” (Tiểu luận và phê bình văn học), “Miền chứa chan” (Tập thơ)....

Trò chuyện văn chương, nhất là về thơ văn cổ với Vũ Bình Lục phải rất đồng cảm; người nóng nảy, sốt ruột hẳn khó ngồi cùng.