Giải Booker Quốc tế: Một thập kỷ không ngừng vọng tiếng

Mùa giải mới đa dạng

Ở mùa giải năm nay, 13 tác phẩm đã được hội đồng giám khảo chọn ra từ 128 cuốn sách được dịch sang tiếng Anh, xuất bản tại Anh và Ireland từ ngày 1/5/2025 đến ngày 30/4/2026. Các cuốn sách này được viết bằng 11 ngôn ngữ, trải dài suốt 4 châu lục, trong đó nhiều nhất vẫn là châu Âu. Khác các năm trước, năm nay số lượng tác giả từng được đề cử quay lại chiếm gần một nửa đề cử, bên cạnh 3 tiểu thuyết đầu tay.

Natasha Brown - Chủ tịch hội đồng giám khảo, cho biết: “Nhiều cuốn sách đề cập đến những hậu quả tàn khốc của chiến tranh, ngoài ra cũng có những tác phẩm khắc họa các tranh chấp nhỏ nhặt giữa xóm giềng, những ngôi làng miền núi bí ẩn, âm mưu của các tập đoàn dược phẩm lớn, những nữ phù thủy, các tình nhân bất hạnh, một nhà tù bị ma ám và các chi tiết phim ảnh ít người biết đến. Số trang sách dao động từ “nhỏ gọn” đến “dày cộp”, và mặc dù thời điểm xuất bản gốc trải dài suốt bốn thập kỷ, nhưng mỗi tác phẩm đều mang đến cảm giác mới mẻ và đầy sáng tạo.”

Trong danh sách này, những cái tên quen thuộc có thể kể đến nhà văn người Đức Daniel Kehlmann - tác giả của “Đo thế giới” với cuốn “The Director” (tạm dịch: “Đạo diễn”), xoay quanh nhà làm phim G.W. Pabst nổi tiếng và cuộc sống của ông dưới đế chế Đức Quốc xã.

Nhà văn người Argentina Gabriela Cabezón Cámara cũng có lần thứ 2 trở lại với “We Are Green and Trembling” (“Chúng ta run rẩy và xanh xao”) vừa đoạt giải Sách Quốc gia Mỹ, nói về một nhà thám hiểm nữ cải trang thành nam giới vào thế kỷ 17.

Tác giả “Ba người phụ nữ can đảm” - cây viết người Pháp Marie N' Diaye - cũng được gọi tên với “The Witch”, xoay quanh một nữ phù thủy mắc kẹt với cuộc hôn nhân của mình. Cũng có đề tài phù thủy là cây viết Đan Mạch Olga Ravn với “The Wax Child” (“Đứa trẻ bằng sáp”), xoay quanh thiên nhiên, ma thuật và sự áp bức đặt lên phụ nữ.

Trong dàn đề cử, các tác phẩm về chiến tranh, xung đột và bạo lực xuất hiện khá nhiều. Có thể kể đến “The Nights Are Quiet in Tehran” (“Những đêm tĩnh lặng ở Tehran”) của Shida Bazyar dịch từ tiếng Đức, “The Remembered Soldier” (“Người lính được tưởng nhớ”) của Anjet Daanje dịch từ tiếng Hà Lan và “The Deserters” (“Những kẻ đào ngũ”) của Mathias Énard dịch từ tiếng Pháp. Trong một thế giới có nhiều biến động, việc có một lượng lớn tác phẩm nói về chiến tranh cho thấy cam kết của văn học trong việc khắc họa hiện thực, cất lên tiếng nói đồng cảm đặc biệt. Ở một góc khác, cây viết người Bồ Đào Nha Ana Paula Maia cũng mang đến “On Earth As It Is Beneath” (“Trái Đất như nó vốn là”) xoay quanh một nhóm nam giới và thất bại tập thể gắn với bạo lực. 

Tính nữ cũng có vị trí đặc biệt năm nay. Trong đó Rene Karabash là đại diện của khu vực Đông Âu với cuốn “She Who Remains” (“Những người phụ nữ còn lại”) viết bằng tiếng Bulgaria, viết về những người phụ nữ sống trên núi cao.

Cùng chung dòng chảy là “Women Without Men” (“Những người phụ nữ không có đàn ông”) được viết bằng tiếng Ba Tư của Shahrnush Parsipur, xoay quanh câu chuyện của 5 người phụ nữ gắn kết đặc biệt với nhau. Điều đặc biệt là cuốn sách này được viết từ năm 1989, và vì nó mà tác giả tiếp tục bị cầm tù bởi dám lên tiếng phản ánh xã hội. Sau 37 năm, tác phẩm hiện vẫn bị cấm ở Iran.

Trong khi đó cuốn sách viết bằng tiếng Quan Thoại “Taiwan Travelogue” (“Nhật ký du lịch Đài Loan”) của Yáng Shuâng-zi lại khắc họa mối quan hệ của hai người phụ nữ trên nền ngôn ngữ, lịch sử và quyền lực.

Những đề cử còn lại gồm “Small Comfort” (“Sự thoải mái dễ có”) của nhà văn Thụy Điển Ia Genberg, gồm các truyện ngắn xoay quanh tiền bạc. Tập trung khắc họa một vị công tước, “The Duke” (“Công tước”) của nhà văn Ý Matteo Melchiorre có nhiều ẩn dụ, để từ câu chuyện của các thế kỷ xa xưa, nhiều vấn đề đương đại của quốc gia Nam Âu này sẽ được tái hiện.

Với sự bao trùm các vùng địa lý, phong phú về nội dung và phản ánh hiện thực nóng hổi, dàn đề cử năm nay được đánh giá là đa dạng bậc nhất trong những năm gần đây, không ai bị bỏ lại phía sau, từ các nhà văn gạo cội đến những tên tuổi mới, từ các nhà văn nam giới đến những cây viết nữ đầy sức mạnh...

Một thập kỷ tạo dấu ấn

Kỷ niệm 10 năm hoạt động với bước đường mới (chọn ra tác phẩm chiến thắng thay vì sự nghiệp của một tác giả), suốt thời gian qua, giải Booker Quốc tế ngày càng chứng minh bản thân là một trong những giải thưởng uy tín, có sức nặng, là nơi phát hiện ra nhiều tác giả, tác phẩm xuất sắc của văn chương thế giới.

Trong đó 4 giải Nobel văn chương gần nhất gồm Annie Ernaux (2022), Jon Fosse (2023), Han Kang (2024) và László Krasznahorkai (2025) đều từng được đề cử, thậm chí chiến thắng như Han Kang với “Người ăn chay” vào năm 2016.

Không ngoa khi nói giải thưởng này chính là một “phong vũ biểu”, để từ đó các tiếng nói ngoại vi, bên lề ngày càng được quan tâm trong dòng chảy đại chúng. Điều này cho thấy sự nhất quán, đa dạng và chất lượng của giải thưởng như đúng tên gọi có tính toàn cầu.

Không chỉ tác giả, giải thưởng còn tôn vinh những người thầm lặng là các dịch giả. Với các đề cử lọt vào danh sách rút gọn và chiến thắng sau cùng, tiền thưởng đều được chia đều cho cả dịch giả và nhà văn trước thực tế người chuyển ngữ vẫn thường vô hình, không được biết đến. Từ đây, những nỗ lực giúp nền văn chương ngày càng đa dạng cũng được tiếp thêm sinh lực.

Đơn cử Deborah Smith - người chuyển ngữ “Người ăn chay” và “Trắng” của Han Kang - sau này đã đồng sáng lập nhà xuất bản độc lập Tilted Axis Press, để vào năm 2022, cuốn “Tomb of Sand” (“Mộ cát”) được viết bằng tiếng Hindi bởi nhà văn Ấn Độ Geetanjali Shree, do Daisy Rockwell chuyển ngữ và nơi này xuất bản đã được xướng tên chiến thắng.

Một điều cũng đặc biệt khác là thay vì các “ông lớn” của ngành, thì nhà xuất bản độc lập Fitzcarraldo mới là nơi có nhiều đề cử nhất với con số 17 trong lịch sử giải thưởng. Đây cũng là “nhà” của nhiều cây viết Nobel khác, từ Olga Tokarczuk đến Annie Ernaux, Jon Fosse...

10 người chiến thắng đến từ 10 quốc gia, viết bằng 10 ngôn ngữ khác nhau cũng nêu bật những vấn đề đa dạng. Với “Người ăn chay” (2016), Han Kang đã nêu bật những áp chế lên người phụ nữ trong kết cấu gia đình tan vỡ và một xã hội ngày càng lạnh lùng.

Điều này cũng có thể thấy ở “Celestial Bodies” (“Những thiên thể”, 2019) của nhà văn Oman Jokha al-Harthi, “The Discomfort of Evening” (“Buổi tối khó chịu”, 2020) của cây viết Hà Lan Marieke Lucas Rijneveld, “Tomb of Sand” (“Mộ cát”, 2022) của Geetanjali Shree hay người chiến thắng mới nhất là “Ngọn đèn trong tim” (2024) của nhà văn Ấn Độ Banu Mushtaq.

Ngoài ra, những vấn đề hiện thực như chiến tranh (“At Night All Blood Is Black”, “Trong đêm máu nào cũng đen”, David Diop, 2021), tận thế (“Time Shelter”, “Hầm chứa thời gian”, Georgi Gospodinov, 2023), chính trị (“Kairos”, Jenny Erpenbeck, 2024) cũng được gọi tên.

Bên cạnh đó là những thể nghiệm phong cách, từ hài hước như “Con ngựa bước vào quán bar” (2017) của David Grossman hay “bộ óc bách khoa toàn thư” người Ba Lan Olga Tokarczuk với “Bieguni, những người không ngừng chuyển động” (2018).

Theo lời ban giám khảo năm nay, đây là những cuốn sách tinh tế, bất ngờ, mang tính lật đổ, gây khó chịu, tinh nghịch, vui tươi, đáng sợ, dí dỏm, rực rỡ và muôn màu muôn vẻ. Nhìn rộng hơn, Viv Groskop - giám khảo của Giải thưởng Booker Quốc tế 2022 cho rằng: “Có điều gì đó kỳ diệu về tiểu thuyết dịch... Đây là một trong những trải nghiệm trực tiếp và thân mật nhất mà chúng ta có thể chia sẻ với những người có ngôn ngữ mẹ đẻ khác. Tôi vô cùng ngưỡng mộ những dịch giả đã tạo điều kiện cho sự kết nối đó”.

Trong khi đó dịch giả Damion Searls từng được đề cử cũng bày tỏ: “Mọi việc tôi làm đều xuất phát từ niềm tin một ngôn ngữ có thể và sẽ luôn mang dấu vết của một ngôn ngữ khác, rằng ranh giới giữa chúng có thể bị xuyên thủng, và tiếng Anh đủ rộng để chứa các ngôn ngữ “khác”.”

Tại Việt Nam, nhiều đầu sách trong số những người chiến thắng đã được chuyển ngữ và chú ý đặc biệt ngay khi ra mắt, có thể kể đến “Người ăn chay”, “Con ngựa bước vào quán bar”, “Bieguni, những người không ngừng chuyển động” và mới nhất là “Ngọn đèn trong tim”.

Từ đây, độc giả, tác giả đã được tiếp cận với những tinh hoa văn chương, và cùng với sự lớn mạnh của các nhà xuất bản độc lập cũng như góc nhìn không thiên kiến với những tiếng nói bên lề, hy vọng một ngày nào đó, văn học Việt Nam cũng sẽ xuất hiện ở giải thưởng này.